بازیابی عناصر نادر خاکی از پساب صنعتی با استفاده از مواد متخلخل مهندسیشده

پژوهشگران دانشگاه رایس (Rice University) موفق به توسعه یک ماده فوقمتخلخل شدهاند که میتواند عناصر نادر خاکی ارزشمند را از پسابهای صنعتی بازیابی کند. این فناوری با استفاده از چارچوبهای فلزی-آلی (MOFs) امکان استخراج انتخابی فلزاتی مانند نئودیمیم، گادولینیوم و دیسپروزیم را فراهم میکند؛ عناصری که در ساخت خودروهای برقی، توربینهای بادی، تجهیزات تصویربرداری پزشکی و سایر فناوریهای پیشرفته کاربرد گستردهای دارند.
نتایج این پژوهش در مجله علمی ACS Applied Materials & Interfaces منتشر شده است و میتواند راهکاری امیدوارکننده برای بازیابی مواد معدنی حیاتی از جریانهای پسماند صنعتی و کاهش وابستگی به منابع اولیه این عناصر باشد.
چارچوبهای فلزی-آلی؛ راهکاری نوین برای استخراج عناصر نادر خاکی
عناصر نادر خاکی به دلیل برخورداری از خواص مغناطیسی و الکترونیکی منحصربهفرد، نقش مهمی در صنایع پیشرفته ایفا میکنند. برای مثال، نئودیمیم و دیسپروزیم در تولید آهنرباهای دائمی قدرتمند مورد استفاده در خودروهای الکتریکی، توربینهای بادی و پهپادها کاربرد دارند. گادولینیوم نیز یکی از عناصر مهم در تجهیزات تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) است.
با وجود اهمیت این عناصر، جداسازی آنها از پساب صنعتی کار دشواری است؛ زیرا غلظت فلزات مزاحم در این جریانها ممکن است بسیار بیشتر از غلظت عناصر نادر خاکی باشد.
برای حل این مشکل، محققان از چارچوب فلزی-آلی پایدار در آب با نام MIL-101 استفاده کردند. این ماده دارای ساختاری متخلخل است که میتوان سطح داخلی آن را برای جذب انتخابی یونهای فلزی اصلاح کرد.
پژوهشگران با افزودن ترکیبی به نام اسید فسفونومتیلایمینودیاستیک (PMIDA)، گروههای شیمیایی فعالی را در منافذ نانومقیاس این ماده ایجاد کردند. این گروهها مانند قلابهای شیمیایی عمل کرده و با یونهای مثبت عناصر نادر خاکی پیوند برقرار میکنند.
افزایش ظرفیت جذب با اصلاح ساختار ماده متخلخل
یکی از مهمترین یافتههای این تحقیق، نقش مقدار PMIDA در عملکرد ماده جاذب بود. نتایج نشان داد که افزایش میزان این ترکیب صرفاً تعداد جایگاههای جذب را بیشتر نمیکند، بلکه میتواند نحوه اتصال یونهای فلزی به گروههای شیمیایی فعال را نیز تغییر دهد.
در غلظتهای بالاتر PMIDA، چندین گروه اتصالدهنده میتوانند بهصورت همزمان با یک یون عنصر نادر خاکی برهمکنش داشته باشند. این فرایند موجب تشکیل کمپلکسهای شیمیایی پایدارتر درون منافذ ماده میشود.
محققان برای بررسی دقیق این سازوکار، آزمایشهای تجربی را با شبیهسازیهای مولکولی ترکیب کردند. این روش به آنها امکان داد تا علاوه بر اندازهگیری میزان جذب، نحوه قرارگیری یونها و مولکولهای اتصالدهنده را در ساختار متخلخل نیز بررسی کنند.
ظرفیت بالای جذب نئودیمیم، گادولینیوم و دیسپروزیم
در بیشترین میزان بارگذاری PMIDA که در این مطالعه آزمایش شد، ظرفیت جذب ماده اصلاحشده به مقادیر قابلتوجهی رسید:
- نئودیمیم: ۱۶۰ میلیگرم به ازای هر گرم جاذب
- گادولینیوم: ۱۷۵ میلیگرم به ازای هر گرم جاذب
- دیسپروزیم: ۱۹۵ میلیگرم به ازای هر گرم جاذب
بر اساس نتایج گزارششده، ظرفیت جذب نئودیمیم و گادولینیوم دستکم دو برابر مقادیر پیشتر گزارششده برای همین چارچوب فلزی-آلی پایدار در آب، تحت شرایط مشابه، بود. این نتایج نشان میدهد که مهندسی شیمیایی سطح داخلی مواد متخلخل میتواند نقش مهمی در افزایش کارایی جذب و بازیابی فلزات ارزشمند از محیطهای پیچیده داشته باشد.
انتخابپذیری بالا در حضور آهن
یکی از چالشهای اصلی بازیابی عناصر نادر خاکی از پساب، وجود فلزات دیگری مانند آهن است. این فلز میتواند با غلظتی بسیار بیشتر از عنصر هدف در پساب حضور داشته باشد و فرایند جداسازی را دشوار کند.
برای ارزیابی عملکرد ماده جدید، محققان آزمایشهایی را در حضور آهن انجام دادند. نتایج نشان داد که حتی زمانی که غلظت آهن ۱۰۰ برابر غلظت عناصر نادر خاکی بود، تأثیر آن بر جذب عناصر هدف بسیار ناچیز باقی ماند.
در یکی از آزمایشها، میزان جذب عناصر نادر خاکی در حضور آهن تنها حدود ۰٫۳ درصد کاهش یافت. این ویژگی نشاندهنده انتخابپذیری قابلتوجه ماده اصلاحشده است و میتواند در جداسازی عناصر ارزشمند از جریانهای پسماند حاوی مقادیر زیادی فلزات مزاحم اهمیت داشته باشد.
بازیابی فلزات جذبشده و امکان استفاده مجدد از جاذب
پژوهشگران همچنین دریافتند که میتوان بخش عمده عناصر نادر خاکی جذبشده را با استفاده از محلول رقیق اسید هیدروکلریک از ساختار ماده آزاد کرد. این ویژگی امکان جمعآوری فلزات بازیابیشده و بررسی استفاده مجدد از جاذب را فراهم میکند.
با این حال، برای کاربرد صنعتی این فناوری همچنان به تحقیقات بیشتری نیاز است. بهبود انتخابپذیری در مرحله آزادسازی فلزات، افزایش دوام ماده، حفظ اتصال لیگاندها و توسعه چرخههای مؤثر احیا و استفاده مجدد از جمله موضوعاتی هستند که در پژوهشهای آینده بررسی خواهند شد.
اهمیت این فناوری برای بازیافت منابع و محیط زیست
فناوری توسعهیافته در دانشگاه رایس رویکردی متفاوت به مدیریت پساب صنعتی ارائه میدهد. در این روش، پساب تنها یک جریان آلاینده نیست، بلکه میتواند بهعنوان منبعی برای بازیابی مواد معدنی باارزش در نظر گرفته شود.
در صورت توسعه و تجاریسازی موفق، چارچوبهای فلزی-آلی مهندسیشده میتوانند به ایجاد روشهای پایدارتر برای بازیابی عناصر نادر خاکی کمک کنند. این فناوری همچنین ظرفیت آن را دارد که بهعنوان جایگزینی بالقوه برای روش متداول استخراج با حلال مایع-مایع مورد بررسی قرار گیرد.
در مجموع، این پژوهش نشان میدهد که ترکیب طراحی مواد متخلخل، اصلاح شیمیایی سطح و شبیهسازی مولکولی میتواند مسیر تازهای برای بازیابی انتخابی فلزات ارزشمند از پسابهای صنعتی ایجاد کند؛ هرچند ارزیابی عملکرد بلندمدت و امکانپذیری اقتصادی آن در مقیاس صنعتی همچنان ضروری است.



