مدل جدید واپاشی آلفا-بتا؛ راهحلی برای معمای 50 ساله فیزیک هستهای

پژوهشگران با ارائه یک مدل نظری جدید برای واپاشی رادیواکتیو، احتمال وقوع همزمان واپاشی آلفا و بتا را در یک گذار کوانتومی مطرح کردهاند. این مدل میتواند به حل یکی از معماهای دیرینه فیزیک هستهای کمک کند؛ مسئلهای که از دهه 1970 تاکنون، به دلیل اختلاف میان طیفهای انرژی پیشبینیشده و نتایج آزمایشگاهی، ذهن فیزیکدانان را به خود مشغول کرده است.
این پژوهش توسط ونچیانگ ژانگ (Wenqiang Zhang) از آکادمی علوم چین و چونگ چی (Chong Qi) از مرکز دانشگاهی آلبا نوا در استکهلم انجام شده و نتایج آن در مجله معتبر Physical Review Letters به چاپ رسیده است.
واپاشی آلفا-بتا چیست؟
هنگامی که هسته یک اتم ناپایدار باشد، برای رسیدن به وضعیت پایدارتر، بخشی از انرژی خود را از طریق فرآیندی به نام واپاشی رادیواکتیو آزاد میکند. در این فرآیند، هسته میتواند به هسته یا ایزوتوپی دیگر تبدیل شود.
بهطور سنتی، واپاشی رادیواکتیو به سه نوع اصلی تقسیم میشود:
- واپاشی آلفا (Alpha Decay): در این فرآیند، هسته یک ذره آلفا متشکل از دو پروتون و دو نوترون، مشابه هسته اتم هلیوم-4، منتشر میکند. این فرآیند تحت تأثیر برهمکنش نیروی هستهای قوی و نیروی الکترومغناطیسی قرار دارد.
- واپاشی بتا (Beta Decay): در این نوع واپاشی، هسته یک الکترون یا پوزیترون به همراه پادنوترینو یا نوترینو منتشر میکند. در واپاشی بتای منفی، یک نوترون به پروتون تبدیل میشود و در واپاشی بتای مثبت، پروتون به نوترون تبدیل خواهد شد. این فرآیند تحت تأثیر نیروی هستهای ضعیف انجام میشود.
- واپاشی گاما (Gamma Decay): در این فرآیند، هسته انرژی اضافی خود را به شکل یک فوتون پرانرژی گاما آزاد میکند.
اگرچه این فرآیندها بیش از یک قرن است که شناخته شدهاند، پژوهشگران در سالهای اخیر به بررسی سازوکارهای پیچیدهتری پرداختهاند که در آنها چندین ذره بهطور همزمان منتشر میشوند. مطالعه جدید یک گام فراتر رفته و این احتمال را مطرح میکند که واپاشی آلفا و بتا بتوانند بهجای وقوع در دو مرحله جداگانه، بهصورت همزمان و در قالب یک گذار کوانتومی واحد اتفاق بیفتند.
ارائه مدل نظری جدید برای انتشار همزمان ذرات آلفا و بتا
ژانگ و چی برای بررسی این فرضیه، یک مدل نظری توسعه دادهاند که در آن انتشار ذره آلفا و ذرات بتا بهعنوان دو بخش مرتبط از یک رویداد کوانتومی واحد در نظر گرفته میشوند. در این مدل، دو فرآیند از طریق یک حالت مجازی گذرا (Virtual State) به یکدیگر مرتبط هستند؛ حالتی که هسته عملاً آن را بهعنوان یک وضعیت فیزیکی واقعی تجربه نمیکند.
این مدل برای محاسبه احتمال وقوع واپاشی همزمان، دو عامل فیزیکی مهم را در نظر میگیرد:
- تونلزنی کوانتومی (Quantum Tunneling): احتمال عبور ذره آلفا از سد پتانسیل انرژی که آن را درون هسته محصور کرده است.
- توزیع انرژی لپتونها (Lepton Energy Distribution): نحوه تقسیم انرژی میان الکترونها یا پوزیترونهای منتشرشده و نوترینوها یا پادنوترینوهای همراه آنها.
این دو عامل بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند. افزایش انرژی ذره آلفا، احتمال تونلزنی کوانتومی و خروج آن از هسته را افزایش میدهد؛ اما در مقابل، انرژی در دسترس لپتونهای منتشرشده را کاهش میدهد. برآیند این رقابت، توزیعی شبیه به منحنی گاوسی (Gaussian Distribution) برای واپاشی آلفا-بتا ایجاد میکند. این منحنی زنگولهایشکل، انرژی محتملتر برای انتشار همزمان ذرات را مشخص میکند.
توضیح ناهنجاریهای قدیمی در طیف انرژی ذرات آلفا
برای ارزیابی مدل پیشنهادی، پژوهشگران آن را در برابر نمودار گسترده ایزوتوپهای شناختهشده و امکانپذیر عناصر مختلف آزمایش کردند. هدف این بود که مشخص شود کدام هستهها میتوانند از طریق واپاشی همزمان آلفا-بتا تشکیل شوند و احتمال وقوع این فرآیند در آنها چقدر است.
نتایج محاسبات، پنج هسته نامزد را مشخص کرد که در چارچوب مسیرهای متداول مورد بررسی، تشکیل آنها از طریق واپاشی آلفا یا بتا بهتنهایی امکانپذیر نبود.
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش به شش ایزوتوپ مربوط میشود که پیش از این تصور میشد از طریق فرآیند واپاشی بتای تأخیری آلفا (Beta-Delayed Alpha Emission) تشکیل میشوند.
در توضیح متداول، ابتدا واپاشی بتا رخ میدهد و سپس هسته حاصل، ذره آلفا منتشر میکند. بااینحال، این سازوکار نتوانسته بود اختلاف میان طیف انرژی ذرات آلفای پیشبینیشده توسط نظریه و نتایج مشاهدهشده در آزمایشها را بهطور کامل توضیح دهد. این اختلاف از دهه 1970 تاکنون یکی از مسائل حلنشده در فیزیک هستهای بوده است.
مدل جدید نشان میدهد که اگر انتشار ذرات آلفا و بتا بهصورت همزمان در نظر گرفته شود، میتوان طیفهای انرژی مشاهدهشده را به شکل طبیعیتری توضیح داد؛ بدون آنکه به فرضیات اضافی نیاز باشد.
اهمیت این یافته برای فیزیک هستهای
مدل پیشنهادی میتواند درک دانشمندان از سازوکار واپاشی رادیواکتیو و نحوه انتشار ذرات در ایزوتوپهای مختلف را گسترش دهد. یکی از جنبههای مهم این پژوهش، بررسی امکان مشارکت همزمان نیروی هستهای قوی و نیروی هستهای ضعیف در یک فرآیند کوانتومی واحد است. این موضوع میتواند دیدگاه تازهای درباره برهمکنشهای بنیادی حاکم بر ساختار و تحول هستههای اتمی ارائه دهد.
در صورت تأیید پیشبینیهای این مدل از طریق آزمایشهای بیشتر، واپاشی همزمان آلفا-بتا میتواند بهعنوان سازوکار جدیدی در توصیف نظری فرآیندهای واپاشی هستهای مورد توجه قرار گیرد. پژوهشگران امیدوارند این یافتهها مسیر تازهای برای بررسی فرآیندهای پیچیده واپاشی رادیواکتیو و حل اختلافهای دیرینه میان پیشبینیهای نظری و مشاهدات تجربی فراهم کند.



