پارچه مولکولی جدید برای جداسازی بنزن با مصرف انرژی کمتر
پژوهشگران دانشگاه تگزاس در آستین (UT Austin) و دانشگاه ژجیانگ چین، نوعی پارچه مولکولی (Molecularly Woven Fabric) توسعه دادهاند که میتواند جداسازی مواد شیمیایی را با مصرف انرژی کمتر امکانپذیر کند. این ساختار نوآورانه قادر است بخش عمدهای از بنزن سمی را از مخلوط بنزن و سیکلوهگزان جدا کند و به دلیل قابلیت استفاده مجدد، چشمانداز امیدوارکنندهای برای بهینهسازی فرایندهای صنعتی دارد.
این فناوری از یک اصل قدیمی یعنی بافتن و درهمتنیدن رشتهها الهام گرفته است؛ با این تفاوت که به جای نخهای معمولی، شبکههای مولکولی در مقیاس بسیار کوچک در یکدیگر بافته میشوند. محققان امیدوارند این روش در آینده جایگزین بخشی از فرایندهای پرمصرف جداسازی شیمیایی شود.

چرا جداسازی بنزن و سیکلوهگزان دشوار است؟
سیکلوهگزان یکی از مواد اولیه مهم در تولید محصولات صنعتی مختلف از جمله نایلون، رنگها، فومهای مورد استفاده در مبلمان، پلییورتان و مواد شوینده است. این ترکیب معمولاً از بنزن تولید میشود؛ مادهای شیمیایی که به دلیل خاصیت سرطانزایی، خطرات جدی برای سلامت انسان دارد.
در جریان تولید سیکلوهگزان، ممکن است مقداری بنزن نیز بهعنوان محصول جانبی ناخواسته در مخلوط باقی بماند. بنابراین، جداسازی این دو ماده برای دستیابی به محصول مورد نیاز و کاهش آلودگی اهمیت زیادی دارد.
روش متداول در صنایع شیمیایی برای جداسازی این ترکیبات، تقطیر است. در این روش، اختلاف نقطه جوش مواد امکان جداسازی آنها را فراهم میکند؛ اما بنزن و سیکلوهگزان نقطه جوش بسیار نزدیکی دارند و هنگام گرم شدن تمایل دارند تقریباً همزمان تبخیر شوند. به همین دلیل، جداسازی آنها با تقطیر معمولی دشوار، پرهزینه و نیازمند مصرف انرژی قابل توجه است.
به گفته جاناتان سسلر، شیمیدان دانشگاه تگزاس و یکی از نویسندگان مسئول این پژوهش، جداسازی مواد شیمیایی سهم قابل توجهی از مصرف انرژی در جهان مدرن را به خود اختصاص میدهد. از این رو، توسعه روشهای کارآمدتر برای انجام این فرایند یکی از چالشهای مهم صنایع شیمیایی محسوب میشود.
ساخت فیلتر مولکولی با الهام از فناوری بافت
راهکار جدید پژوهشگران، ساخت نوعی ماده با ساختار پارچهای در مقیاس مولکولی است. این ماده از چهار شبکه مولکولی تشکیل شده که بهصورت متناوب از روی یکدیگر و زیر یکدیگر عبور میکنند و الگویی درهمتنیده به وجود میآورند.
هر لایه از این ساختار میتواند دو آرایش متفاوت داشته باشد: در یک حالت، شبکههای مولکولی به شکل مارپیچ ساعتگرد از یکدیگر عبور میکنند و در حالت دیگر، آرایشی آینهای با جهت مارپیچ پادساعتگرد ایجاد میشود. این ویژگی که با عنوان کایرالیته یا دستسانی (Chirality) شناخته میشود، نقش مهمی در شکلگیری ساختار نهایی دارد.
پژوهشگران با قرار دادن لایهها روی یکدیگر و جابهجایی متناوب میان دو آرایش آینهای، مادهای چندلایه و انعطافپذیر تولید کردهاند که میتواند مانند یک فیلتر مولکولی عمل کند.
یکی از ویژگیهای جالب این فناوری، خاصیت خودآرایی (Self-Assembly) آن است. به این معنا که شبکههای مولکولی بر اساس برهمکنشهای شیمیایی خودبهخود در موقعیت مناسب قرار میگیرند و ساختار نهایی را تشکیل میدهند. این ویژگی میتواند فرایند تولید چنین موادی را سادهتر کند.
همچنین ساختار چندرشتهای و درهمتنیده این ماده در مقایسه با ساختارهای بافتی خطی، استحکام بیشتری دارد و امکان ایجاد یک فیلتر ضخیمتر و مقاومتر را فراهم میکند.
جذب ۹۷.۹ درصد بنزن و قابلیت استفاده مجدد
برای ارزیابی عملکرد این فناوری، پژوهشگران دانشگاه ژجیانگ و گروه تحقیقاتی جاناتان سسلر آزمایشهایی با مخلوطی شامل ۵۰ درصد بنزن و ۵۰ درصد سیکلوهگزان انجام دادند.
نتایج نشان داد پارچه مولکولی توانست ۹۷.۹ درصد بنزن موجود در مخلوط را جذب کند. این میزان جداسازی، ظرفیت قابل توجه این ماده را برای استفاده در فرایندهای تصفیه و جداسازی صنعتی نشان میدهد.
از دیگر مزایای مهم این ساختار، قابلیت استفاده مجدد آن است. پس از جذب بنزن، میتوان ماده را گرم کرد تا بنزن جذبشده تبخیر شود. در نتیجه، فیلتر برای انجام چرخه بعدی جداسازی آماده خواهد بود.
پژوهشگران همچنین توانایی این ماده را در جداسازی چند ترکیب شیمیایی دیگر با کاربردهای تجاری بررسی و تأیید کردهاند. برای کاربردهایی که به خلوص بالاتری نیاز دارند، میتوان فرایند جداسازی را در چند مرحله تکرار کرد.
کاربردهای صنعتی و چشمانداز کاهش مصرف انرژی
بر اساس گزارش پژوهشگران، امکان استفاده از این پارچه مولکولی در مقیاس بزرگتر و کاربردهای صنعتی نیز در دانشگاه ژجیانگ مورد بررسی و نمایش قرار گرفته است. با این حال، هنوز ارزیابی اقتصادی جامعی برای تعیین هزینه تولید و مقایسه آن با روشهای رایج انجام نشده است.
در صورت موفقیت در توسعه صنعتی، این فناوری میتواند به کاهش مصرف انرژی در فرایندهای جداسازی مولکولی کمک کند؛ موضوعی که برای صنایعی مانند تولید نایلون، رنگ، پلییورتان و سایر محصولات مبتنی بر سیکلوهگزان اهمیت زیادی دارد.
یکی از نکات قابل توجه این پژوهش، حضور سر فریزر استودارت (Sir Fraser Stoddart)، برنده مشترک جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۱۶، در میان نویسندگان مقاله است. او پیش از تکمیل این پژوهش درگذشت.
در مجموع، ساخت پارچههای مولکولی خودآرا و قابل استفاده مجدد میتواند مسیر تازهای برای توسعه فناوریهای جداسازی کممصرف، افزایش بهرهوری صنعتی و کاهش هزینههای فرایندهای شیمیایی فراهم کند.



