باکتریهای بنفش؛ تبدیل CO₂ و پسماندهای صنعتی به ترکیبات ارزشمند
پژوهشگران دانشگاه وایادولید اسپانیا موفق شدهاند با استفاده از نوعی باکتری فتوسنتزکننده بنفش، کربن دیاکسید (CO₂) و برخی ترکیبات موجود در پسماندهای صنعتی را به مواد ارزشمندی مانند کوآنزیم Q10 و رنگدانههای کاروتنوئیدی تبدیل کنند. این دستاورد میتواند مسیر تازهای برای تولید پایدارتر ترکیبات مورد استفاده در مکملهای غذایی و صنایع زیستی فراهم کند؛ رویکردی که همزمان به کاهش مصرف مواد اولیه کشاورزی و استفاده مجدد از منابع پسماند کمک میکند.
باکتریهای فتوسنتزکننده بنفش چگونه از پسماندهای صنعتی استفاده میکنند؟
باکتریهای فتوسنتزکننده بنفش (Purple Phototrophic Bacteria یا PPB) گروهی از میکروارگانیسمها هستند که با استفاده از انرژی نور، ترکیبات مختلف را به مواد سلولی و محصولات زیستی تبدیل میکنند. برخلاف گیاهان و بسیاری از میکروارگانیسمهای فتوسنتزکننده، این باکتریها برای تولید انرژی آب را تجزیه نمیکنند و اکسیژن آزاد نمیکنند.
این باکتریها میتوانند از موادی مانند هیدروژن (H₂)، سولفید هیدروژن (H₂S) و دیاکسید کربن بهعنوان منابع مورد نیاز برای رشد و فعالیت متابولیکی استفاده کنند.
در مطالعات پیشین، کاربرد باکتریهای فتوسنتزکننده بنفش بیشتر در تصفیه فاضلاب، تولید زیستتوده و ساخت کودهای زیستی بررسی شده بود. بااینحال، پژوهش جدید بر ظرفیت این میکروارگانیسمها برای استفاده از ترکیبات حاصل از فرایندهای صنعتی و تولید مواد شیمیایی با ارزش افزوده بالا تمرکز دارد.
اهمیت این رویکرد در آن است که تولید تجاری کوآنزیم Q10 معمولاً به مواد اولیه آلی مانند قندها وابسته است؛ موادی که تولید آنها به منابع کشاورزی و آب نیاز دارد. همچنین، تولید برخی رنگدانههای کاروتنوئیدی به روشهای متداول میتواند با مصرف قابلتوجه زمین، آب و کود همراه باشد.
تولید کوآنزیم Q10 و رنگدانههای کاروتنوئیدی با استفاده از باکتریهای بنفش
در این پژوهش، محققان با بررسی ژنوم باکتریها، هشت سویه را انتخاب کردند که قابلیت رشد خودپرور (Autotrophic Growth) با استفاده از CO₂ بهعنوان تنها منبع کربن و هیدروژن (H₂) بهعنوان دهنده الکترون را داشتند.
سپس این سویهها در بطریهای دربسته و تحت تابش نور کشت داده شدند. در مرحله نخست، محیط کشت حاوی دیاکسید کربن و هیدروژن بود و در مراحل بعد، ترکیباتی مانند مونوکسید کربن (CO) و تیوسولفات نیز به محیط اضافه شدند.
نتایج نشان داد که از میان هشت سویه بررسیشده، شش سویه توانستند در شرایط حاوی CO₂ و H₂ رشد کنند. همچنین، چند نتیجه مهم در زمینه تولید ترکیبات زیستی به دست آمد:
- تولید کوآنزیم Q10: سویه Rhodospirillum rubrum DSM 107 با تولید ۹٫۶ میلیگرم کوآنزیم Q10 بهازای هر گرم وزن خشک سلولی، بیشترین میزان تولید را در میان سویههای بررسیشده نشان داد.
- عملکرد سویه دوم: سویه Rhodospirillum rubrum DSM 467 نیز توانست ۵٫۹ میلیگرم کوآنزیم Q10 بهازای هر گرم وزن خشک سلولی تولید کند.
- مصرف مونوکسید کربن: سویه R. rubrum DSM 467 قادر بود مونوکسید کربن موجود در یک مخلوط گاز سنتزی شبیهسازیشده (Syngas) را مصرف کند و در مقابل، هیدروژن آزاد کند. بااینحال، میزان تجمع کوآنزیم Q10 در این شرایط تقریباً سه برابر کمتر از شرایط استفاده از CO₂ و H₂ بود.
- استفاده از تیوسولفات صنعتی: باکتری Marichromatium purpuratum توانست هیدروژن و تیوسولفات را بهطور همزمان مصرف کند. افزودن تیوسولفات زمان دوبرابر شدن جمعیت باکتری را بیش از ۵۰ درصد کاهش داد، اما افزایش محسوسی در تولید کوآنزیم Q10 ایجاد نکرد.
- تولید رنگدانههای کاروتنوئیدی: تمام شش سویهای که در شرایط CO₂ و H₂ رشد کردند، قادر به تولید انواعی از رنگدانههای کاروتنوئیدی نیز بودند.
این نتایج نشان میدهد که باکتریهای فتوسنتزکننده بنفش میتوانند علاوه بر تثبیت کربن، در تولید ترکیبات زیستی با ارزش اقتصادی نیز نقش داشته باشند.
چرا تولید کوآنزیم Q10 از CO₂ اهمیت دارد؟
کوآنزیم Q10 (Coenzyme Q10) ترکیبی طبیعی است که در زنجیره انتقال الکترون میتوکندری نقش مهمی دارد و در فرایند تولید انرژی سلولی مشارکت میکند. این ماده به دلیل کاربردهای تغذیهای و زیستی، یکی از ترکیبات پرکاربرد در صنعت مکملهای غذایی محسوب میشود.
تولید این ترکیب با استفاده از باکتریهای فتوسنتزکننده بنفش میتواند وابستگی فرایند تولید به منابع آلی مانند قندها را کاهش دهد. از سوی دیگر، استفاده از CO₂ و برخی ترکیبات جانبی فرایندهای صنعتی، فرصتی برای توسعه فناوریهای زیستی مبتنی بر اقتصاد چرخشی (Circular Bioeconomy) فراهم میکند.
از طرف دیگر، رنگدانههای کاروتنوئیدی نیز ترکیباتی ارزشمند با کاربرد در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی هستند. بنابراین، امکان تولید همزمان کوآنزیم Q10 و کاروتنوئیدها میتواند جذابیت صنعتی این سامانههای زیستی را افزایش دهد.
چالشهای پیشرو برای تجاریسازی این فناوری
با وجود نتایج امیدوارکننده، این پژوهش هنوز در مقیاس آزمایشگاهی انجام شده است و برای استفاده صنعتی از این فناوری باید چند چالش اساسی برطرف شود.
۱. استفاده از پسماندهای صنعتی واقعی
در این آزمایشها از خوراکهای آماده و کنترلشده استفاده شد، نه جریانهای واقعی پسماند صنعتی. پسماندهای واقعی ممکن است حاوی آلایندهها و ترکیبات ناخواستهای باشند که بر رشد باکتریها و میزان تولید محصولات تأثیر بگذارند.
۲. محدودیت انتقال گاز و نور
در راکتورهای بزرگتر، انحلال گازهایی مانند CO₂ و H₂ در محیط کشت و همچنین نفوذ نور به لایههای عمیقتر زیستتوده میتواند محدودکننده باشد. طراحی فتوبیوراکتورهای مناسب برای تأمین مؤثر نور و گاز، یکی از الزامات توسعه این فناوری است.
۳. بهینهسازی تولید متابولیتها
باکتریها بخشی از منابع مصرفی خود را برای رشد و تکثیر به کار میگیرند. بنابراین، لازم است شرایط کشت بهگونهای تنظیم شود که سهم بیشتری از منابع به تولید کوآنزیم Q10 و سایر ترکیبات ارزشمند اختصاص پیدا کند.
۴. هزینه تولید و ارزیابی زیستمحیطی
هزینههای کشت، استخراج و خالصسازی محصولات و همچنین ارزیابی انتشار گازهای گلخانهای در کل چرخه عمر فرایند باید بررسی شوند تا بتوان درباره مزایای اقتصادی و زیستمحیطی آن قضاوت کرد.
چشمانداز آینده تولید ترکیبات زیستی از پسماندهای صنعتی
این مطالعه یک اثبات مفهوم آزمایشگاهی (Laboratory-Scale Proof of Concept) از توانایی باکتریهای فتوسنتزکننده بنفش در تثبیت کربن و تولید ترکیبات با ارزش افزوده بالا ارائه میدهد.
ترکیب زیستفناوری، استفاده از منابع کربنی غیرمتعارف و بازیافت پسماندهای صنعتی میتواند در آینده به توسعه فرایندهای تولید پایدارتر کمک کند. اگر چالشهای مربوط به مقیاسپذیری، انتقال جرم، تأمین نور و هزینههای استخراج برطرف شوند، این باکتریها ممکن است به یکی از گزینههای قابلتوجه برای تولید زیستی کوآنزیم Q10 و رنگدانههای کاروتنوئیدی تبدیل شوند.
در مجموع، این پژوهش نشان میدهد که پسماندهای صنعتی و دیاکسید کربن لزوماً منابعی بدون ارزش نیستند و میتوان با کمک میکروارگانیسمهای مناسب، آنها را به مواد شیمیایی و ترکیبات زیستی ارزشمند تبدیل کرد.




