نقش مغناطیس اتمی در تولید آمونیاک با نور خورشید؛ چرا آهن موفق است اما کروم نه؟

پژوهشگران دانشگاه وین و دانشگاه فناوری وین (TU Wien) راز تفاوت عملکرد آهن و کروم در تولید آمونیاک با استفاده از نور خورشید را کشف کردهاند. نتایج این تحقیق نشان میدهد که خواص مغناطیسی اتمها و نحوه برهمکنش اسپین آنها نقش تعیینکنندهای در عملکرد کاتالیزورهای نوری دارد.
محققان دریافتند که جایگزینی سه اتم آهن با سه اتم کروم در یک ساختار کریستالی مشابه، باعث توقف واکنش تولید آمونیاک میشود. دلیل این تفاوت، نحوه برهمکنش مغناطیسی اتمهای این دو فلز است.
اهمیت تولید آمونیاک با انرژی کمتر
آمونیاک یکی از مواد شیمیایی ضروری برای زندگی بشر است؛ زیرا کودهای تولیدشده بر پایه آن نقش مهمی در تأمین غذای بخش بزرگی از جمعیت جهان دارند. با این حال، تولید صنعتی آمونیاک از نیتروژن و هیدروژن به روش هابر–بوش (Haber–Bosch) به دما و فشار بالا نیاز دارد و فرآیندی بسیار انرژیبر محسوب میشود.
به همین دلیل، پژوهشگران به دنبال روشهای جایگزین هستند تا با استفاده از انرژی خورشید، نیتروژن را به آمونیاک تبدیل کنند. در این زمینه، کاتالیزورهای نوری (Photocatalysts) میتوانند نقش مهمی در کاهش مصرف انرژی داشته باشند.
نقش ساختارهای فلزی-آلی در تولید آمونیاک
در این پژوهش، محققان ساختاری به نام MIL-101 را از خانواده چارچوبهای فلزی-آلی (Metal-Organic Frameworks یا MOFs) بررسی کردند. این مواد ساختارهای کریستالی متخلخلی دارند که در آنها حفرههای کوچکی وجود دارد. چارچوب اصلی آنها از گرههای حاوی اتمهای فلزی تشکیل شده است که بهوسیله مولکولهای آلی به یکدیگر متصل میشوند.
در ساختار MIL-101، سه اتم فلزی به شکل یک مثلث در اطراف یک اتم اکسیژن قرار گرفتهاند. پژوهشگران با جایگزینی آهن و کروم در این ساختار دریافتند که نمونه حاوی آهن قادر به تولید آمونیاک تحت تابش نور است، اما نمونه حاوی کروم چنین واکنشی انجام نمیدهد.
مغناطیس اتمی؛ عامل اصلی تفاوت آهن و کروم
بررسیهای اولیه نشان میداد که تفاوت تعداد الکترونها ممکن است دلیل رفتار متفاوت این دو فلز باشد؛ اما تحقیقات جدید مشخص کرد که عامل تعیینکننده، اسپین (Spin) یا جهتگیری مغناطیسی اتمهاست.
در ساختار آهن، اتمهای مجاور تمایل دارند جهتگیری مغناطیسی مخالف داشته باشند. با این حال، قرار گرفتن سه اتم آهن در یک آرایش مثلثی باعث ایجاد پدیدهای به نام ناامیدی مغناطیسی (Magnetic Frustration) میشود. در این وضعیت، دو اتم میتوانند اسپین مخالف داشته باشند، اما اتم سوم نمیتواند همزمان این شرایط را با هر دو اتم دیگر برقرار کند.
در مقابل، در ساختار کروم، دو اتم برهمکنش مغناطیسی بسیار قویتری با یکدیگر دارند و نوعی جفت تشکیل میدهند. اتم سوم نیز ارتباط مغناطیسی ضعیفتری با این دو اتم برقرار میکند.
چرا آهن در تولید آمونیاک عملکرد بهتری دارد؟
این تفاوت در برهمکنشهای مغناطیسی مستقیماً بر قدرت اتصال مولکول نیتروژن به اتمهای فلزی تأثیر میگذارد.
اتمهای آهن نیتروژن را با قدرت مناسبی جذب میکنند؛ بهطوریکه این مولکول فرصت تبدیل شدن به آمونیاک را دارد و پس از آن میتواند از سطح کاتالیزور جدا شود. در نتیجه، جایگاه فعال کاتالیزور برای ورود مولکولهای جدید نیتروژن آزاد میماند و چرخه تولید آمونیاک ادامه پیدا میکند.
اما کروم نیتروژن را بیش از حد محکم نگه میدارد. در نتیجه، مولکول نیتروژن بهسرعت آزاد نمیشود و جایگاه فعال کاتالیزور همچنان اشغال باقی میماند. این مسئله مانع ادامه واکنش و تولید آمونیاک میشود.
اهمیت کشف جدید برای طراحی کاتالیزورهای آینده
این پژوهش نشان میدهد که حتی در ساختارهای کریستالی مشابه، انتخاب نوع فلز میتواند به دلیل تفاوت در برهمکنشهای مغناطیسی، عملکرد کاملاً متفاوتی ایجاد کند.
پژوهشگران این ویژگی را نوعی اثر انگشت مغناطیسی میدانند که میتواند به درک بهتر عملکرد مواد کاتالیزوری کمک کند. به گفته آنها، بررسی نحوه برهمکنش مغناطیسی اتمهای فلزی در گرههای کریستالی، گام مهمی برای طراحی کاتالیزورهای کارآمدتر و توسعه روشهای کممصرف تولید آمونیاک با انرژی خورشیدی است.
نتایج این تحقیق در مجله ACS Energy Letters منتشر شده است.



