تولید همزمان هیدروژن و متان از یک ترکیب بلوری با حرارت ملایم
پژوهشگران هندی موفق به توسعه یک ترکیب بلوری جدید از منیزیم و روی شدهاند که میتواند با حرارتدهی در دماهای نسبتاً پایین، دو گاز هیدروژن و متان را آزاد کند. این دستاورد که نتایج آن در مجله معتبر Science Advances منتشر شده است، میتواند مسیر تازهای برای توسعه مواد مولکولی قابلبازیافت با قابلیت ذخیرهسازی و آزادسازی سوختهای جایگزین فراهم کند. این روش با هدف پاسخگویی به یکی از چالشهای مهم فناوری انرژی، یعنی ذخیرهسازی و انتقال ایمن گازهای سوختی، مورد توجه قرار گرفته است.
ترکیب هیدروژن و متان؛ راهکاری برای گذار به سوختهای پاکتر
هیدروژن یکی از گزینههای مهم برای جایگزینی سوختهای فسیلی محسوب میشود؛ زیرا هنگام استفاده در پیل سوختی، محصول اصلی واکنش آن آب است و در صورت احتراق با اکسیژن نیز آب تولید میشود. بااینحال، هزینه بالای پیلهای سوختی هیدروژنی و چالشهای فنی مربوط به ذخیرهسازی و استفاده از این گاز، گسترش کاربردهای آن را محدود کرده است.

یکی از راهکارهای پیشنهادی برای عبور تدریجی از سوختهای هیدروکربنی به سوختهای مبتنی بر هیدروژن، استفاده از مخلوط هیدروژن و متان است. این مخلوطها میتوانند در شرایط مناسب، بازده احتراق را بهبود دهند و میزان برخی آلایندهها را در مقایسه با سوختهای هیدروکربنی کاهش دهند. همچنین، افزودن متان به هیدروژن ممکن است خطر پدیدههایی مانند برگشت شعله و انفجار ناشی از احتراق سریع را در برخی سامانهها کاهش دهد؛ هرچند ایمنی نهایی به ترکیب سوخت و شرایط عملیاتی بستگی دارد.
با وجود این مزایا، ذخیرهسازی و آزادسازی کنترلشده همزمان هیدروژن و متان همچنان یک چالش علمی و مهندسی است. در پژوهشهای پیشین، معمولاً ذخیرهسازی هیدروژن و متان بهصورت جداگانه بررسی میشد. برای مثال، هیدریدهای فلزی بهعنوان منابع بالقوه هیدروژن مورد مطالعه قرار گرفتهاند، اما برخی ترکیبات مولکولی به گروههای پایدارکننده حجیم نیاز داشتند که وزن ماده را افزایش میدادند. از سوی دیگر، بعضی ترکیبات مولد متان هنگام آمادهسازی تجزیه میشدند و جداسازی و بررسی آنها دشوار بود.

آزادسازی هیدروژن و متان در دمای ۸۰ تا ۱۱۰ درجه سانتیگراد
در پژوهش جدید، محققان با استفاده از ساختاری مولکولی غنی از هیدرید و واردکردن لیگاندهای آلکیلی، ترکیبی بلوری بر پایه منیزیم و روی طراحی کردند. این ترکیب دارای اتمهای هیدروژن و گروههای کربنی است و بدون نیاز به گروههای پایدارکننده حجیم ساخته شده است.
آزمایشها نشان دادند که این ماده در شرایط فاقد اکسیژن و با حرارتدهی در محدوده دمایی ۸۰ تا ۱۱۰ درجه سانتیگراد، قادر به آزادسازی هر دو گاز هیدروژن و متان است. نکته مهم آن است که این دو گاز بهطور همزمان آزاد نمیشوند؛ بلکه متان پیش از هیدروژن تولید میشود. این رفتار مرحلهای میتواند برای طراحی سامانههایی که به کنترل ترتیب و شرایط آزادسازی گازها نیاز دارند، اهمیت داشته باشد.
بر اساس نتایج آزمایشها، متان تنها محصول هیدروکربنی شناساییشده بود و پس از آزادسازی گازها، جامد باقیمانده عمدتاً از منیزیم و روی تشکیل میشد. پژوهشگران همچنین رفتار این ترکیب را در محیط محلول بررسی کردند. در این حالت، با گرمکردن محلول تا دمای ۱۰۰ درجه سانتیگراد، تنها هیدروژن آزاد شد. این تفاوت نشان میدهد که شرایط محیطی میتوانند بر نوع گاز آزادشده از ترکیب تأثیر بگذارند.
آیا این ترکیب میتواند به ذخیرهسازی سوخت تبدیل شود؟
با وجود نتایج امیدوارکننده، ترکیب جدید هنوز در مرحله اثبات مفهوم قرار دارد و نمیتوان آن را یک سامانه عملی و آماده برای ذخیرهسازی سوخت دانست. یکی از مهمترین مراحل بعدی، بررسی امکان شارژ مجدد ماده با گازها و تعیین قابلیت تکرار چرخه ذخیرهسازی و آزادسازی است. همچنین، باید مشخص شود که ساختار مولکولی چگونه بر مقدار گاز آزادشده، دمای واکنش و پایداری ماده در چرخههای متوالی تأثیر میگذارد.
پژوهشگران معتقدند که توسعه این رویکرد به پیشمادههای مولکولی دیگری که بتوانند گازها را بهصورت برگشتپذیر جذب و آزاد کنند، میتواند گامی مهم در فناوری ذخیرهسازی شیمیایی انرژی باشد. استفاده از عناصر سبکتر جدول تناوبی نیز ممکن است به طراحی مواد کموزنتر و کارآمدتر کمک کند.
در مجموع، این پژوهش رویکردی تازه برای تولید و تحویل کنترلشده هیدروژن و متان از یک ترکیب مولکولی واحد معرفی میکند. هرچند دستیابی به سامانهای قابلبازیافت و کاربردی به تحقیقات بیشتری نیاز دارد، این دستاورد میتواند زمینهساز توسعه مواد پیشرفته برای ذخیرهسازی گازهای سوختی و فناوریهای نوین انرژی شود.



